Đây là chủ đề mà người mới tới cần hiểu đúng, vì nó định hình kỳ vọng về việc hoà nhập nghĩa là gì.
Điểm cần phân biệt ngay: đa văn hoá ở Canada không chỉ là mô tả thực tế xã hội mà là một chính sách nhà nước được luật hoá. Canada là nước đầu tiên trên thế giới làm điều này.
| Bản chất | chính sách chính thức, có cơ sở pháp lý |
|---|---|
| Hình ảnh thường dùng | bức khảm — các mảnh giữ màu riêng |
| Đối lập với | mô hình hoà tan thành một khối chung |
| Ý nghĩa thực tế | giữ bản sắc gốc không bị coi là thiếu hoà nhập |
Hai mô hình và khác biệt thật
Mô hình hoà tan — hình ảnh thường dùng là một nồi hầm: các thành phần khác nhau đi vào và hoà thành một món chung. Kỳ vọng là người nhập cư dần tiếp nhận bản sắc của nước đến và bản sắc gốc mờ đi qua các thế hệ.
Mô hình khảm — hình ảnh là một bức tranh ghép từ nhiều mảnh, mỗi mảnh giữ màu riêng nhưng cùng tạo nên một bức tranh. Kỳ vọng là người nhập cư trở thành công dân đầy đủ mà không phải từ bỏ bản sắc gốc.
Cần nói cho công bằng: đây là hai mô hình lý tưởng, và không nước nào thuần tuý một mô hình. Thực tế ở mọi nơi đều nằm đâu đó giữa hai cực, và có tranh luận nghiêm túc về việc mô hình nào tốt hơn cho hoà nhập.
Nhưng khác biệt về chính sách chính thức thì có thật, và nó tạo ra khác biệt trong đời sống hằng ngày.
Nó thể hiện ra sao trong thực tế
Vài biểu hiện cụ thể mà người mới tới sẽ gặp:
- Hỏi về nguồn gốc là chuyện bình thường, không phải chuyện tế nhị phải tránh. "Gia đình bạn từ đâu tới" là câu hỏi xã giao thông thường, vì gần như ai cũng có câu trả lời
- Giữ tiếng mẹ đẻ được khuyến khích, và có các chương trình dạy ngôn ngữ di sản ở nhiều nơi
- Lễ hội của các cộng đồng được tổ chức công khai và thường có hỗ trợ từ chính quyền địa phương
- Điều chỉnh hợp lý trong công việc và trường học cho nhu cầu tôn giáo hoặc văn hoá là chuẩn mực được luật hoá ở một mức độ nhất định
- Truyền thông và cơ quan nhà nước thường có tài liệu bằng nhiều ngôn ngữ
Với người Việt, điều này có nghĩa cụ thể: bạn không cần chọn giữa việc là người Việt và việc là người Canada. Duy trì tiếng Việt cho con, giữ tập quán gia đình, tham gia cộng đồng người Việt — không có cái nào bị coi là dấu hiệu không hoà nhập.
Điều này quan trọng vì nó khác với kỳ vọng ở một số nước khác, và vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định nuôi dạy con.
Phê phán cần biết để có cái nhìn đầy đủ
Trang này mô tả chứ không quảng bá, nên cần nêu cả các phê phán nghiêm túc:
Một: nguy cơ hình thành các cộng đồng khép kín. Nếu người ta có thể sống, làm việc và học tập hoàn toàn trong cộng đồng gốc, động lực học ngôn ngữ và tham gia xã hội rộng hơn giảm đi. Điều này bất lợi nhất cho chính người trong cộng đồng đó — đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi.
Hai: khoảng cách giữa chính sách và thực tế. Chính sách công nhận đa dạng không tự động xoá bỏ phân biệt đối xử trong tuyển dụng, trong tiếp cận nhà ở, hay trong tương tác hằng ngày. Hiện tượng người nhập cư có trình độ cao làm việc dưới trình độ — đã bàn ở mục du học — là bằng chứng cho khoảng cách đó.
Ba: câu hỏi về giới hạn. Đâu là ranh giới khi một tập quán văn hoá xung đột với các quyền cơ bản được luật bảo vệ? Đây là câu hỏi thật, gây tranh luận, và không có câu trả lời đơn giản.
Nêu các phê phán này không làm giảm giá trị của mô hình. Nó chỉ đặt kỳ vọng đúng: chính sách tạo ra khung, không tạo ra kết quả tự động.
Lời khuyên thực tế cho người mới
Từ những điều trên, rút ra một cách tiếp cận cân bằng:
Tận dụng cộng đồng gốc ở giai đoạn đầu — để tìm nhà, tìm việc đầu tiên, hiểu thủ tục. Đây là nguồn lực thật và không có lý do gì để tránh.
Nhưng đừng dừng ở đó. Mạng lưới ngoài cộng đồng gốc là thứ mở ra cơ hội nghề nghiệp — vì như đã bàn ở mục di trú, phần lớn vị trí được lấp qua giới thiệu, và giới thiệu chỉ đi xa được khi mạng lưới đủ rộng.
Cách hiệu quả nhất để mở rộng là tham gia hoạt động không liên quan tới nguồn gốc — thể thao, tình nguyện, hội phụ huynh, lớp học. Đây là chủ đề của một bài khác trong mục này, và nó là lời khuyên được người đi trước nhắc nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đa văn hoá ở Canada khác gì mô hình hoà tan?
Mô hình hoà tan kỳ vọng bản sắc gốc mờ đi qua các thế hệ; mô hình khảm kỳ vọng bạn trở thành công dân đầy đủ mà không phải từ bỏ bản sắc gốc. Cả hai là mô hình lý tưởng, thực tế nằm giữa.
Giữ tiếng Việt cho con có bị coi là thiếu hoà nhập không?
Không. Giữ tiếng mẹ đẻ được khuyến khích và có chương trình dạy ngôn ngữ di sản ở nhiều nơi.
Phê phán chính của mô hình này là gì?
Nguy cơ hình thành cộng đồng khép kín làm giảm động lực học ngôn ngữ, và khoảng cách giữa chính sách với thực tế phân biệt đối xử trong tuyển dụng và nhà ở.
Nên tiếp cận cộng đồng người Việt thế nào?
Tận dụng ở giai đoạn đầu để tìm nhà và việc, nhưng đừng dừng ở đó — mạng lưới ngoài cộng đồng gốc mới mở ra cơ hội nghề nghiệp.
