Đây là quyết định lớn nhất trong toàn bộ kế hoạch du học Canada, và nó thường được đưa ra dựa trên một giả định sai chuyển từ Việt Nam sang.
Giả định đó là: đại học cao hơn cao đẳng. Ở Canada, cách phân loại đúng không phải theo thứ bậc mà theo mục tiêu đào tạo.
| Đại học | thiên về học thuật và nghiên cứu, cấp bằng cử nhân trở lên |
|---|---|
| Cao đẳng và học viện | thiên về nghề nghiệp ứng dụng, cấp chứng chỉ và văn bằng |
| Quan hệ | khác mục tiêu, không phải khác đẳng cấp |
| Tính thấm | có đường chuyển tiếp giữa hai hệ |
Hai hệ được thiết kế cho gì
Đại học đào tạo theo hướng học thuật: nền tảng lý thuyết rộng, phương pháp nghiên cứu, và chuẩn bị cho bậc cao hơn. Chương trình thường dài hơn và trừu tượng hơn.
Cao đẳng và các học viện kỹ thuật đào tạo theo hướng ứng dụng: kỹ năng cụ thể cho một nghề cụ thể, chương trình ngắn hơn, và gắn chặt với nhu cầu của nhà tuyển dụng địa phương.
Điểm quan trọng: hệ thứ hai không phải chỗ dành cho người không vào được đại học. Nhiều chương trình ở đó có tỷ lệ có việc làm sau tốt nghiệp cao hơn nhiều chương trình đại học, và một số ngành thì cao đẳng mới là con đường đúng — không phải đại học.
Ví dụ dễ thấy: các nghề kỹ thuật, y tế hỗ trợ, công nghệ ứng dụng, ẩm thực, hàng không. Với những nghề này, một tấm bằng đại học lý thuyết có thể kém hữu ích hơn một văn bằng nghề.
Vì sao người Việt hay chọn sai
Có mấy nguyên nhân cụ thể, và biết chúng giúp tránh:
Một: chuyển giả định từ hệ giáo dục Việt Nam. Ở Việt Nam, cao đẳng thường được coi là lựa chọn khi không vào được đại học. Giả định này không đúng ở Canada nhưng bám rất chắc.
Hai: áp lực gia đình và thể diện. "Con tôi học đại học" nghe khác "con tôi học cao đẳng" — trong khi kết quả nghề nghiệp có thể ngược lại.
Ba: tư vấn du học có xung đột lợi ích. Hoa hồng khác nhau giữa các trường, nên lời khuyên không phải lúc nào cũng trung lập.
Bốn — và đây là nguyên nhân nguy hiểm nhất: chọn theo chiều ngược lại nhưng vì lý do sai. Một số gia đình chọn cao đẳng vì rẻ và dễ đậu, không phải vì ngành phù hợp. Đây là cách chọn dẫn tới cả hai rủi ro cùng lúc: bằng cấp không dùng được cho nghề, và chương trình có thể không đủ điều kiện cho các bước di trú sau — như đã cảnh báo ở mục di trú.
Cách chọn cho đúng
Đảo ngược thứ tự thông thường. Đừng bắt đầu từ "học đại học hay cao đẳng" mà bắt đầu từ cuối:
- Nghề nào? Cụ thể tới mức tên nghề, không phải "ngành kinh tế" hay "ngành kỹ thuật"
- Nghề đó ở Canada đòi hỏi bằng cấp gì? Một số nghề bắt buộc bằng đại học; một số bắt buộc chứng chỉ nghề; một số chấp nhận cả hai
- Nghề đó có phải nghề được cấp phép không? Nếu có, cơ quan cấp phép của tỉnh quy định con đường — và đó mới là tiêu chuẩn thật, không phải danh tiếng của trường. Bàn kỹ ở một bài khác trong mục này
- Chương trình cụ thể đó có đủ điều kiện cho các bước sau không? Kiểm tra tại nguồn chính thức, không hỏi bên tư vấn
- Rồi mới chọn trường
Bước một là bước bị bỏ qua nhiều nhất, và nó là bước quyết định. Một kế hoạch bắt đầu bằng "sang Canada học gì đó" thì mọi bước sau đều không có tiêu chí để đánh giá.
Tính thấm giữa hai hệ
Một điểm làm hệ thống Canada linh hoạt: có đường chuyển tiếp giữa hai hệ.
Nhiều cao đẳng có thoả thuận với đại học cho phép chuyển tín chỉ, để sinh viên học một hoặc hai năm ở cao đẳng rồi chuyển sang đại học học tiếp lấy bằng cử nhân.
Với một số gia đình, đây là con đường hợp lý: chi phí thấp hơn ở giai đoạn đầu, yêu cầu đầu vào dễ thở hơn, và vẫn tới được bằng đại học.
Nhưng phải kiểm tra kỹ ba điều trước khi đi hướng này:
- Thoả thuận chuyển tiếp có tồn tại và còn hiệu lực không — hỏi cả hai trường, bằng văn bản
- Bao nhiêu tín chỉ được chuyển — không phải lúc nào cũng chuyển hết
- Điều kiện để được chuyển — thường có yêu cầu về điểm
Chương trình có kỳ làm việc xen kẽ
Một đặc điểm đáng chú ý của hệ giáo dục Canada, có ở cả hai hệ: các chương trình xen kẽ kỳ học với kỳ làm việc được trả lương tại doanh nghiệp.
Đây là mô hình có ba tác dụng cùng lúc:
- Kinh nghiệm làm việc tại Canada — thứ được tính điểm cao như đã bàn ở mục di trú
- Thu nhập bù một phần học phí
- Mạng lưới nghề nghiệp — và nhiều sinh viên được chính nơi thực tập nhận vào làm sau tốt nghiệp
Với người có kế hoạch ở lại, đây thường là yếu tố đáng cân nhắc hơn cả thứ hạng của trường. Một chương trình bình thường có kỳ làm việc xen kẽ có thể cho kết quả tốt hơn một chương trình danh tiếng không có.
Lưu ý kỹ thuật: kỳ làm việc trong các chương trình này thường cần một loại giấy phép riêng bên cạnh giấy phép du học. Đây là thủ tục cần biết trước, không phải phát hiện khi sắp bắt đầu kỳ thực tập.
Câu hỏi thường gặp
Cao đẳng ở Canada có kém hơn đại học không?
Không. Hai hệ được thiết kế cho hai mục tiêu khác nhau — học thuật và nghề nghiệp ứng dụng. Nhiều chương trình cao đẳng có tỷ lệ có việc làm cao hơn, và với một số nghề thì cao đẳng mới là con đường đúng.
Nên chọn theo thứ tự nào?
Bắt đầu từ nghề cụ thể, rồi tới bằng cấp nghề đó đòi hỏi, rồi tới yêu cầu của cơ quan cấp phép nếu là nghề có điều kiện, rồi kiểm tra chương trình có đủ điều kiện cho bước sau — cuối cùng mới chọn trường.
Có chuyển từ cao đẳng lên đại học được không?
Nhiều nơi có thoả thuận chuyển tín chỉ. Nhưng phải hỏi cả hai trường bằng văn bản về việc thoả thuận còn hiệu lực, số tín chỉ được chuyển và điều kiện về điểm.
Chương trình có kỳ làm việc xen kẽ đáng giá không?
Với người có kế hoạch ở lại thì thường đáng giá hơn cả thứ hạng trường — vì nó cho kinh nghiệm làm việc tại Canada, thu nhập, và mạng lưới nghề nghiệp cùng lúc.
