Hai địa danh nổi tiếng nhất của vùng đông nam Canada có chung một nguồn gốc, và câu chuyện địa chất phía sau giải thích cả hình dạng lẫn tương lai của chúng.
| Nguồn gốc | các sông băng lục địa khoét lòng chảo |
|---|---|
| Quy mô | hệ nước ngọt bề mặt lớn nhất thế giới |
| Thác nước | hình thành nơi dòng chảy vượt qua một gờ đá cứng |
| Hiện tượng | thác lùi dần về phía thượng nguồn |
Các sông băng đã tạo ra hệ hồ thế nào
Trong các kỳ băng hà, một khối băng khổng lồ phủ phần lớn Canada. Khối băng này dày tới mức đè lún cả vỏ trái đất bên dưới — một hiện tượng vẫn còn đang phục hồi cho tới ngày nay.
Khi khối băng di chuyển, nó khoét sâu vào các thung lũng sông có sẵn, mở rộng và làm sâu chúng thành các lòng chảo lớn.
Khi băng rút đi, nước tan đọng lại trong các lòng chảo đó. Đó là các hồ lớn ngày nay.
Quy mô của hệ này rất đáng chú ý: đây là hệ nước ngọt bề mặt lớn nhất thế giới, chứa một tỷ trọng đáng kể toàn bộ nước ngọt bề mặt của hành tinh.
Có một hệ quả ít ai nghĩ tới: phần lớn lượng nước này là di sản của kỷ băng hà, không được bổ sung nhanh. Tỷ lệ nước được thay mới mỗi năm rất nhỏ so với tổng thể tích. Điều đó có nghĩa là chất ô nhiễm đi vào hệ này sẽ ở lại rất lâu — một lý do khiến việc bảo vệ chất lượng nước ở đây là vấn đề nghiêm túc và lâu dài.
Vì sao có thác ở đó
Thác nước hình thành ở nơi dòng chảy đi qua ranh giới giữa hai loại đá có độ cứng khác nhau.
Cụ thể: ở vị trí đó, lớp trên là một tầng đá cứng, còn bên dưới là các lớp đá mềm hơn.
Nước chảy qua gờ đá cứng và rơi xuống. Nhưng phần quan trọng xảy ra ở dưới chân thác: khối nước rơi và dòng xoáy bào mòn lớp đá mềm bên dưới nhanh hơn nhiều so với lớp cứng bên trên.
Kết quả là lớp mềm bị khoét vào trong, tạo thành một khoảng hẫng bên dưới gờ đá cứng. Khi khoảng hẫng đủ lớn, phần gờ đá cứng mất chỗ tựa và sập xuống.
Và thác vừa lùi lại một đoạn.
Thác đang di chuyển
Quá trình trên lặp đi lặp lại, nên thác di chuyển ngược lên phía thượng nguồn theo thời gian.
Tốc độ lùi đã được đo và ghi chép qua nhiều thế kỷ. Trong quá khứ nó khá nhanh theo thang địa chất — đủ để hẻm vực dài phía dưới thác chính là dấu vết của con đường mà thác đã đi qua kể từ khi hình thành.
Nói cách khác: cái hẻm vực đó từng là vị trí của thác. Toàn bộ chiều dài của nó là quãng đường thác đã lùi.
Hiện nay tốc độ lùi đã chậm lại đáng kể, và nguyên nhân là do con người: một phần lớn lưu lượng được chuyển hướng để phát điện, đặc biệt vào ban đêm và ngoài mùa du lịch. Ít nước hơn nghĩa là ít bào mòn hơn.
Đây là một chi tiết đáng suy nghĩ: hoạt động của con người đã làm chậm một quá trình địa chất, và làm vậy một cách có chủ ý — vừa để lấy điện vừa để bảo tồn cảnh quan.
Ba điều thực tế ít người biết
Một: lưu lượng nước thay đổi theo giờ và theo mùa. Vì có cơ chế chuyển hướng nước, lượng nước đổ qua thác không cố định. Nó nhiều hơn vào ban ngày mùa du lịch và ít hơn vào ban đêm mùa thấp điểm — theo thoả thuận về mức tối thiểu phải duy trì.
Hai: mùa đông có cảnh quan riêng. Thác không đóng băng hoàn toàn — dòng chảy quá mạnh — nhưng phần rìa và khu vực xung quanh phủ băng dày, tạo ra cảnh rất khác. Đây là mùa vắng khách và nhiều người cho là đẹp hơn.
Ba: hệ hồ có hiện tượng thời tiết riêng. Các hồ đủ lớn để ảnh hưởng tới khí hậu quanh nó — làm dịu nhiệt độ vào mùa thu và gây ra tuyết do hiệu ứng hồ vào đầu mùa đông, khi không khí lạnh đi qua mặt nước còn ấm, hút hơi ẩm rồi trút xuống bờ bên kia dưới dạng tuyết dày.
Hiện tượng này là lý do một số vùng ven hồ có lượng tuyết lớn bất thường so với các vùng lân cận — và là điều đáng biết nếu bạn định lái xe ở đó vào đầu mùa đông.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ Đại Hồ hình thành thế nào?
Các sông băng lục địa khoét sâu vào những thung lũng sông có sẵn, mở rộng chúng thành lòng chảo lớn. Khi băng rút, nước tan đọng lại trong đó.
Vì sao ô nhiễm ở hệ hồ này nghiêm trọng lâu dài?
Vì phần lớn lượng nước là di sản của kỷ băng hà và tỷ lệ thay mới mỗi năm rất nhỏ, nên chất ô nhiễm đi vào sẽ ở lại rất lâu.
Tuyết do hiệu ứng hồ là gì?
Khi không khí lạnh đi qua mặt hồ còn ấm, nó hút hơi ẩm rồi trút xuống bờ bên kia dưới dạng tuyết dày — khiến một số vùng ven hồ có lượng tuyết lớn bất thường.
