Canada là nước rộng thứ nhì thế giới về diện tích. Nhưng con số đó gây hiểu nhầm nếu không đi kèm một con số thứ hai: phần rất lớn dân số sống trong một dải tương đối hẹp dọc biên giới phía nam.
Hiểu vì sao thì hiểu được cấu trúc kinh tế, chính trị và cả đời sống của nước này.
| Diện tích | rộng thứ nhì thế giới |
|---|---|
| Phân bố dân cư | tập trung dọc dải phía nam |
| Nguyên nhân 1 | khí hậu — phía bắc quá lạnh cho định cư đông |
| Nguyên nhân 2 | địa chất — nền đá cổ, tầng đất mỏng |
Nguyên nhân một: khí hậu
Đây là nguyên nhân hiển nhiên nhất nhưng vẫn đáng nói cho cụ thể.
Càng lên bắc, mùa sinh trưởng càng ngắn và mùa đông càng dài. Ở vĩ độ cao, đất đóng băng quanh năm dưới một độ sâu nhất định — hiện tượng gọi là băng vĩnh cửu.
Băng vĩnh cửu tạo ra một loạt ràng buộc rất thực tế cho việc xây dựng:
- Không đào móng sâu được dễ dàng, và công trình phải thiết kế để không truyền nhiệt xuống nền — nếu không, nền tan và công trình lún
- Đường ống nước và cống ngầm gặp khó, nên nhiều nơi phải dùng giải pháp trên mặt đất có cách nhiệt
- Chi phí xây dựng và vận hành cao hơn nhiều lần so với vùng ôn hoà
Kết quả là các cộng đồng ở phía bắc thường nhỏ và có chi phí sinh hoạt rất cao — nhiều mặt hàng phải vận chuyển bằng đường không hoặc theo mùa khi có đường băng tạm.
Nguyên nhân hai: địa chất
Đây là nguyên nhân ít người biết nhưng quan trọng ngang khí hậu.
Một phần rất lớn lãnh thổ Canada nằm trên một nền đá cổ — vùng đá gốc rất lâu đời bị các đợt băng hà bào mòn qua nhiều chu kỳ.
Băng hà khi tiến và lùi đã cạo đi phần lớn lớp đất mặt và đẩy nó xuống phía nam. Cái để lại là đá lộ thiên, tầng đất mỏng, và hàng trăm nghìn hồ nước đọng trong các lòng chảo do băng khoét ra.
Hệ quả: vùng này không canh tác được ở quy mô lớn, dù khí hậu ở phần phía nam của nó không phải quá khắc nghiệt.
Nhưng cùng nền đá đó lại rất giàu khoáng sản — chính vì nó là đá gốc cổ lộ ra trên bề mặt. Đây là lý do ngành khai khoáng có vị trí quan trọng trong kinh tế Canada, và là ví dụ hay cho việc một đặc điểm địa chất có thể vừa là bất lợi vừa là lợi thế, tuỳ ngành.
Nguyên nhân ba: lịch sử và thương mại
Các tuyến định cư sớm bám theo hệ thống sông và hồ lớn ở phía đông nam — đường giao thông tự nhiên vào nội địa trước khi có đường sắt.
Về sau, khi công nghiệp phát triển, một yếu tố nữa củng cố mô thức này: thị trường lớn nhất của Canada nằm ngay phía nam biên giới. Đặt nhà máy và thành phố gần biên giới thì gần khách hàng, gần tuyến vận tải, và chi phí thấp hơn.
Ba nguyên nhân này cộng dồn: khí hậu và địa chất đẩy dân cư về phía nam, còn thương mại kéo họ về đó.
Hệ quả cần biết
Một: khoảng cách đông – tây rất lớn. Dải dân cư trải dài theo chiều ngang hàng nghìn kilômét, nên hai thành phố lớn có thể cách nhau nhiều múi giờ. Đi lại trong nước thường bằng máy bay, và chi phí bay nội địa không rẻ.
Điều này ảnh hưởng tới quyết định thực tế của người mới tới: chọn tỉnh nào không phải chuyện nhỏ, vì thăm gia đình ở tỉnh khác là một chuyến đi thật, không phải chuyến cuối tuần.
Hai: các vùng kinh tế khá tách biệt. Miền tây gắn với tài nguyên và với thị trường Thái Bình Dương; vùng trung tâm phía đông gắn với chế tạo và dịch vụ; vùng đồng bằng giữa gắn với nông nghiệp và năng lượng; vùng ven Đại Tây Dương có cơ cấu riêng.
Hệ quả: thị trường lao động ở Canada không phải một khối. Ngành đang thiếu người ở tỉnh này có thể dư người ở tỉnh khác — điều rất đáng biết trước khi chọn nơi đến.
Ba: quan hệ với nước láng giềng phía nam chi phối kinh tế. Với phần lớn hoạt động thương mại hướng về một đối tác duy nhất, các thay đổi chính sách ở nước đó ảnh hưởng trực tiếp tới Canada. Đây là dạng rủi ro tập trung thị trường, và nó là chủ đề thường trực trong thảo luận kinh tế trong nước.
Điều gây bất ngờ
Một chi tiết đáng nói để cân bằng hình dung: phần cực nam của Canada nằm ở vĩ độ thấp hơn nhiều người tưởng — thấp hơn cả một số thành phố ở nam châu Âu.
Vì vậy có những vùng ở Canada trồng được nho và có ngành rượu vang thật, có mùa hè nóng, và có mùa thu dài. Hình dung "Canada là băng tuyết quanh năm" chỉ đúng với phần phía bắc — nơi rất ít người sống.
Đây là lời nhắc chung khi tìm hiểu bất kỳ nước lớn nào: một con số trung bình cho cả nước thường không mô tả đúng nơi nào cả.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dân Canada tập trung sát biên giới phía nam?
Ba nguyên nhân cộng dồn: khí hậu phía bắc quá khắc nghiệt, nền đá cổ để lại tầng đất mỏng không canh tác được, và thị trường lớn nhất nằm ngay phía nam biên giới.
Vì sao vùng nền đá cổ không trồng trọt được?
Vì các đợt băng hà đã cạo đi phần lớn lớp đất mặt, để lại đá lộ thiên và hàng trăm nghìn hồ. Nhưng chính vì đá gốc lộ ra nên vùng này rất giàu khoáng sản.
Chọn tỉnh nào có quan trọng không?
Rất quan trọng. Khoảng cách đông tây lớn tới mức thăm gia đình ở tỉnh khác là một chuyến bay, và thị trường lao động không phải một khối — ngành thiếu người ở tỉnh này có thể dư ở tỉnh khác.
Canada có phải băng tuyết quanh năm không?
Không. Phần cực nam nằm ở vĩ độ thấp hơn nhiều người tưởng, có mùa hè nóng và cả vùng trồng nho làm rượu vang.
